زمینه و هدف: این پژوهش با هدف واکاوی اثرات سازوکار هوش مصنوعی بر جریان ورودی و خروجی بازار کار ایران در بازه ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۳، رابطه میان شاخص ترکیبیهوش مصنوعی و سطح اشتغال در بخشهای خدمات، صنعت و کشاورزی را تحلیل میکند. همچنین، ارزیابی آسیبپذیری نیروی کار کممهارت در برابر خودکارسازی برای تعیین نقشهوش مصنوعی بهعنوان شتابدهنده رشد یا عامل تشدید نابرابریهای اقتصادی-اجتماعی، محور اصلی این مطالعه است. روش پژوهش:شاخص ترکیبی ساخته شده جهت هوش مصنوعی شامل ۱۱ متغیر کلیدی از دادههای بینالمللی با روشPCA [1]استخراج شد. برای تحلیل الگوهای غیرخطی، از الگوریتم CatBoost Regressorبا دقت پیشبینی بالا () استفاده گردید و جهت تبیین سهم مؤلفهها و تفسیرپذیری مدل، مقادیر شپلیبه کار گرفته شد. در نهایت، برهمکنشهای پویا و روابط تعادلی بلندمدت میان توسعه هوش مصنوعی و اشتغال با مدل تصحیح خطای برداری تابلویی تخمین زده شد. یافتهها:نتایج حاکی از آن است که اثرگذاری هوش مصنوعی بر اشتغال در بخشهای سهگانه نامتوازن است؛ بهگونهای که در کشاورزی نقش مکمل، در صنعت نقش پیشران ساختاری و در بخش خدمات فاقد اثر معنادار بود. همچنین، عدم تأثیرپذیری اشتغال نیروی کار کممهارت از متغیرهوش، نه به معنای مصونیت این گروه، بلکه تقویتکننده فرضیه وجود «شکاف مهارتی عمیق» و «حاشیهزدگی دیجیتال» در بازار کار ایران است. نتیجهگیری:پژوهش حاضر نتیجه میگیرد که هوش مصنوعی علیرغم ظرفیتهای رشد ساختاری، ریسک تقویت نابرابریهای موجود را به همراه دارد. لذا، اتخاذ رویکردهای سیاستگذارانه متمرکز بر ارتقای انطباقپذیری، اجرای طرحهای ملی بازآموزی و بهرهگیری بهینه از ظرفیتهای هوش مصنوعی برای گذار به سوی اشتغال پایدار و فراگیر پیشنهاد میگردد.
-جهانی داریوش، علی عظیم؛ حقی، یعقوب. (۱۴۰۴). تحلیل چالشهای خلق اقتصاد نوظهور مبتنی بر هوش مصنوعی در بستر آمایش سرزمین (مورد مطالعه: شهر تبریز)، فصلنامه اکولوژی انسانی ، ۴(۱۲): ۱۱۹۵-۱۲۰۹.https://doi.org/10.52538/qjhe.2025.4.12.1195
-شجاعی، سید حسن. حسین، ابراهیمی مهرزاد. هاشم، زارع.(۱۴۰۳). بررسی اثر استفاده از هوش مصنوعی در اصلاح ساختار اقتصاد کلان کشور ایران، پژوهشنامه اقتصاد و کسب و کار، ۱۵(۳۳): ۸۹-۱۰۷.https://doi.org/10.22059/rje.2024.33.89
-شیری، مرضیه. فطرس، محمدحسن. (۱۴۰۲). به کارگیری هوش مصنوعی در پیشبینی تولید ناخالص داخلی و نرخ بیکاری و تاثیر متقابل آنها بر یکدیگر در اقتصاد ایران. فصلنامه علمی مطالعات اقتصادی کاربردی ایران،۱۲(۴۸):10-35. https://doi.org/10.22059/qjaes.2023.28844.1514
-کرباسی، همایون، دلانگیزان، سهراب. خانزادی، آزاد. نجفی، سیدمحمدباقر. (۱۴۰۴). اثر هوشمندسازی اقتصاد بر تورم و رشد (موردکاوی منتخبی از کشورهای جهان). فصلنامه تحلیلها و اندیشههای اقتصادی، ۱(۴): 32- 50. https://doi.org/10.52538/qjeat.2025.1.4.104
-مرتضوی کهنگی، اعظم سادات. یگانه، حسن. هادیزاده، آنیتا. (۱۴۰۴). تحلیل اثرات کاربست هوش مصنوعی در حوزه اشتغال و پیشنهاد راهکارهای اولویتدار برای ایران. دوفصلنامه فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، 15(۶۵): ۸۸-۱۰۴.https://doi.org/10.22059/ijict.2025.65.88
-معبودی، رضا. نادمی، یونس. خوچیانی، رامین. (۱۴۰۴). رشد اقتصادی در عصر هوش مصنوعی: تحلیل تجربی با رویکرد گشتاور تعمیم یافته پانلی. اقتصاد باثبات، (۶): ۱۰۹-۱۳۴.https://doi.org/10.52538/se.2025.6.109
-Acemoglu, D. (2002). Technical Change, Inequality, and the Labor Market. Journal of Economic Literature, 40(1): 7–72.https://doi.org/10.1257/jolec.40.1.7
-Acemoglu, D. Autor, D. Hazell, J. (2022). Artificial Intelligence and Jobs: Evidence from Online Vacancies, Boston University and NBER, https://doi.org/10.3386/w28330
-Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2018). Artificial Intelligence, Automation, and Work. NBER Working Paper No. 24196.https://doi.org/10.3386/w24196
-Autor, D. Levy, F. & Murnane, R. (2003). The Skill Content of Recent Technological Change: An Empirical Exploration. Quarterly Journal of Economics, 118(4): 1279–1333, https://doi.org/10.3386/w28330.
-Balsmeier, B. Balsmeier, B. & Woerter, M. (2019). Is This Time Different? How Digitalization Influences Job Creation and Destruction. Research Policy, 48(8): 103-765, https://doi.org/10.1016/j.respol.2019.04.013.
-Bresnahan, T. F., & Trajtenberg, M. (1995). General purpose technologies ‘Engines of growth’?. Journal of Econometrics, 65(1): 83-108, https://doi.org/10.1006/jeco.1994.1123
-Brynjolfsson, E. Li, D. & Raymond, L. (2025). Generative AI at work. The Quarterly Journal of Economics, 140(2): 889-942, https://doi.org/10.1093/qje/qjad033
-Çetin, C. Kutlu, E. (2025). The Impact of Artificial Inteligence on Employment: A Panel Data Analysis For Selected Countries, Journal of Research in Economics, Politics & Finance, 10(1): 202-233, https://doi.org/10.53532/jrepf.2025.10.1.202.
-Irmen, A. (2020). Tasks, Technology, and Factor Prices in the Neoclassical Production Sector. Journal of Economics, 131(2): 101-121, https://doi.org/10.1007/s00712-019-01328
-Jahani, D. Azim, A., & Haghi, Y. (2025). Analysis of the challenges of creating an emerging economy based on artificial intelligence in the context of territorial planning (Case study: Tabriz city). Quarterly Journal of Human Ecology, 4(12), 1195-1209. [In Persian], https://doi.org/10.52538/qjhe.2025.4.12.1195
-Karbasi, H. Delangizan, S. Khanzadi, A. (2025). The effect of economic smartization on inflation and growth (A case study of selected countries). Quarterly Journal of Economic Analysis and Thoughts,1(4): [In Persian]https://doi.org/10.52538/qjeat.2025.1.4.104
-Li, J. , & Bao, Q. (2023). Research on the coordinated development of agglomeration economy and environmental performance based on artificial intelligence. Physics and Chemistry of the Earth, 130, 103371, https://doi.org/10.1016/j.pce.2023.103371
-Maaboodi, R. Nademi, Y. & Khochiani, R. (2025). Economic growth in the era of artificial intelligence: An empirical analysis using the Panel Generalized Method of Moments (GMM). Stable Economics, (6): 109-134. [In Persian], https://doi.org/10.52538/se.2025.6.109
-Maddala, G. S., & Wu, S. (1999). A comparative study of unit root tests with panel data and a new simple test. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 61(S1), 631–652, https://doi.org/10.1111/1468-0299.00245
-Mortazavi, K. A. S., Yeganeh, H., & Hadizadeh, A. (2025). Analysis of the effects of artificial intelligence application in employment and proposing priority solutions for Iran. Iranian Journal of Information and Communication Technology, (65): 88-104. [In Persian],https://doi.org/10.22059/ijict.2025.65.88
-Santosa, T., & Muhamad, L.F., (2023). Optimizing Economic Development Through the Synergistic Influence of Information Technology on Educational Access and Human Capital Quality Enhancement. Jurnal Minfo Polgan, 12(2): 2429-2437, https://doi.org/10.35319/jminfo.v12i2.2429.
-Shiri, M., & Fotros, M. H. (2023). Applying artificial intelligence in predicting GDP and unemployment rates and their reciprocal impact on the Iranian economy. Quarterly Journal of Applied Economic Studies of Iran, 12(48). [In Persian], https://doi.org/10.22059/qjaes.2023.28844.1514
-Shojaei, S. H., Ibrahimy, M., & Zare, H. (2024). Investigating the effect of utilizing artificial intelligence in reforming the macroeconomic structure of Iran. Research Journal of Economics and Business, 15(33): 89-107. [In Persian], https://doi.org/10.22059/rje.2024.33.89
-Süalp, M.N., & Durmaz, C.F. (2016). The Relationship between Knowledge Capital, Spillover Effects and Labor Productivity. Marmara University Journal of Economic and Administrative Sciences, 38(2): 293-309, https://marmara.u-m.edu.tr/en/index.php/mueas/article/view/1638
-Tongfang, Y. (2025), Artificial Intelligence i n Qatar: Assessing the Potential Economic Impacts Qatar , IMF Selected Issues Paper Middle East and Central Asia Department, https://www.imf.org/en/Publications/IMF-Staff-Papers
-Wang, S., Zhou, D., Zhou, P., & Wang, Q. (2011). CO₂ emissions, energy consumption, and economic growth in China: A panel data analysis. Energy Policy, 39(9): 4870–4875, https://doi.org/10.1016/j.enpol.2011.05.042
Zhyvko, Z., Stadnyk, M., Shehynska, A., & Zhyvko, O. (2024). Management of Innovative Development of Enterprises in the Smart Economy. Economics, Finance and Management Review, 2(18):44-50, https://doi.org/10.5296/efmr.v2i18.2342
