زمینه و هدف: این پژوهش با هدف شناسایی ابعاد و مؤلفههای توسعه تفکر انتقادی در مدیران دانشگاههای نظامی و تعیین روابط علّی–معلولی میان آنها انجام شده است. تفکر انتقادی بهعنوان یکی از شایستگیهای بنیادین مدیران در محیطهای پیچیده و نامطمئن، نقش مهمی در تصمیمگیری، حل مسائل راهبردی و ارتقای کارآمدی سازمانی دارد. اهمیت این شایستگی در دانشگاههای نظامی، بهدلیل مأموریتهای حساس، ساختارهای سلسلهمراتبی و الزامات علمی–دفاعی، برجستهتر است. با وجود تأکید ادبیات پژوهش بر لزوم توسعه تفکر انتقادی، شناسایی نظاممند ابعاد و مؤلفههای آن در میان مدیران دانشگاههای نظامی همچنان با خلأ مطالعاتی روبهروست. روش پژوهش: این پژوهش کاربردی با رویکرد آمیخته و طرح اکتشافی متوالی انجام شده است. در بخش کیفی، دادهها از طریق مطالعات اسنادی و مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۹ مدیر ارشد که بهصورت قضاوتی انتخاب شده بودند گردآوری شد و مصاحبهها تا اشباع نظری ادامه یافت. دادههای کیفی با روش کدگذاری و نرمافزار MAXQDA تحلیل شد. در بخش کمی، بهمنظور بررسی روابط علّی–معلولی مؤلفهها، از روش تصمیمگیری چندمعیاره دیمتل (DEMATEL) استفاده شد و همان ۹ مدیر ارشد در این مرحله مشارکت داشتند. یافتهها: چهار بُعد اصلی و چهارده مؤلفه شناسایی شد که شامل ابعاد فکری–اخلاقی، شناختی، فراشناختی و عاطفی–رفتاری است. نتایج دیمتل نشان داد برخی مؤلفهها مانند جسارت فکری، انصاف و تواضع فکری، استقلال و بلوغ فکری دارای نقش علّی بوده و سایر مؤلفهها مانند احساسات، متقاعدسازی، هوش هیجانی، یادگیری مستمر و پرسشگری نقش پیامدی دارند. نتیجهگیری: ابعاد و مؤلفههای شناساییشده، مبنایی علمی برای طراحی سیاستها و برنامههای توسعه حرفهای مدیران در دانشگاههای نظامی فراهم میسازد.
آتاناسیو، رادو (1403)، تفکر انتقادی برای مدیران (تصمیمگیری و متقاعدسازی ساختاریافته در کسبوکار)، ترجمه: خسرو معصومی، تهران: انتشارات بینش نو، چاپ اول.https://www.binesh-no.com
اردونی، محمدرضا (1404). بررسی رابطه بین ویژگی شخصیتی تفکر انتقادی و سبک های مدیریتی معلمان در کلاس های ابتدایی. چهارمین همایش ملی ایدههای کاربردی در علوم تربیتی، روانشناسی و مطالعات فرهنگی، تهران، صص: 53-37. https://civilica.com/doc/2268551
بهمن پور خانیآبادی، آرزو (1400). اصول و قواعد نقد و تفکر انتقادی، نشریه پژوهشهای نوین در مدیریت کارآفرینی و توسعه کسب وکار، جلد دوم، شماره سوم، پائیز، صص: 312-301. https://civilica.com/doc/1761548
پل، ریچارد و لیندا الدر (1400)، مفهومها و ابزارهای تفکر نقادانه، بازنویسی: مهدی خسروانی، تهران: انتشارات اختران، چاپ هفتم. https://nashrenow.com
جووری، بهنوش. و جوانبخش، آ. (۱۴۰۴). پیشرانهای مؤثر در مسیر آموزش- یادگیری تا بهزیستی منابع انسانی. مدیریت هوشمند سرمایه انسانی، 1(3).۸۹-۶۵. . doi: 10.22034/imhr.2025.490954.1016
رحمانی، الهه و سمیه نورائی (1404)، بررسی وضعیت مهارتهای تفکر انتقادی در دانشگاههای ایران: مرور نظاممند 1403-1381؛ مجله آموزش عالی ایران. https://www.ensani.ir/fa/article/630095/
شعلهکار، ش. و فریدی، س. (۱۴۰۴). ارائه مدل شایستگی مدیران بر اساس برنامه هفتم توسعه کشور (مطالعه موردی: مدیران شهرداری تهران). مدیریت هوشمند سرمایه انسانی، ۱(۳)، ۱۱۶-۹۱. DOI: 10.22034/imhr.2025.517690.1026
فارسمن، گ. فاسل، پ. واتسون، ج (1402)، جعبهابزار تفکر انتقادی (مجموعهای از مفاهیم و روشها برای مستدل اندیشی)، ترجمه: یاسر خوشنویس، تهران، انتشارات اختران، چاپ اول. https://akhtaranbook.ir
قاضی مرادی، حسن (1402)، درآمدی بر تفکر انتقادی (سنجش تفکر انتقادی و تفکر غیر انتقادی)، تهران: انتشارات اختران، چاپ اول. https://akhtaranbook.ir
مون، جنیفر (1397)، تفکر انتقادی (واکاوی مبانی نظری و عملی)، ترجمه: مرضیه باقرکاظمی و بهرام مولائی، تهران: انتشارات نشر خاموش، چاپ اول. https://khamooshbook.com
نوولا، استیون (1404)، ذهن فریبکار شما (راهنمای عملی برای مهارتهای تفکر نقاد)، ترجمه: اکبر سلطانی و مریم آقازاده، تهران: انتشارات اختران، چاپ اول. https://akhtaranbook.ir
هاسکینز، گرگ. آر؛ برنر، داگلاس، ساندرا پارکز و دیگران (1397)، جامعه، فرهنگ و تفکر انتقادی، ترجمه: مریم آقازاده، اکبر سلطانی و پیام یزدانی، تهران: انتشارات اختران، چاپ اول. https://akhtaranbook.ir
-Ardouni, M.R. (1404). Investigating the relationship between the personality trait of critical thinking and teachers' management styles in elementary classes. The Fourth National Conference on Applied Ideas in Educational Sciences, Psychology and Cultural Studies, Tehran, pp. 37-53. https://civilica.com/doc/2268551[In Persian]
-Atanasio, R. (2024). Critical thinking for managers: Structured decision‑making and persuasion in business (K. Masoumi, Trans.). Binesh‑e No Publishing. https://www.binesh-no.com[In Persian]
-Bahmanpour Khaniabadi, A. (2021). Principles and rules of critique and critical thinking. https://civilica.com/doc/1761548[In Persian]
-Bensley, D. A., & Spero, R. A. (2014). Improving critical thinking skills and metacognitive monitoring through direct infusion. Thinking Skills and Creativity, 12, 55–68. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2014.02.001
-Haskins, G. R., Brener, D., Parks, S., et al. (2018). Society, culture, and critical thinking (M. Aghazadeh, A. Soltani, & P. Yazdani, Trans.). Akhtaran Publishing. https://akhtaranbook.ir[In Persian]
-Jovari, B., & Javanbakhsh, A. (2025). Drivers influencing the teaching–learning path toward human resource well‑being. Intelligent Management of Human Capital, 1(3), 65–89. https://doi.org/10.22034/imhr.2025.490954.1016
-Moon, J. (2018). Critical thinking: An exploration of theory and practice (M. Bagherkazemi & B. Molayi, Trans.). Khamoosh Publishing. https://khamooshbook.com[In Persian]
-Novella, S. (2025). Your deceptive mind: A scientific guide to critical thinking skills (A. Soltani & M. Aghazadeh, Trans.). Akhtaran Publishing. https://akhtaranbook.ir[In Persian]
-Paul, R., & Elder, L. (2021). The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools (M. Khosravani, Trans.). Nashr‑e Now Publishing. https://nashrenow.com[In Persian]
-Rahmani, E., & Nouraie, S. (2025). Critical thinking skills in Iranian universities: A systematic review (2002–2024). Iranian Journal of Higher Education. https://www.ensani.ir/fa/article/630095/[In Persian]
-Sholekar, S., & Faridi, S. (2025). Developing a managerial competency model based on the Seventh Development Plan: Case study of Tehran Municipality. Intelligent Management of Human Capital, 1(3), 91–116. https://doi.org/10.22034/imhr.2025.517690.1026[In Persian]
