مدیریت هوشمند سرمایه انسانی

مدیریت هوشمند سرمایه انسانی

ارائه الگوی مدیریت منابع انسانی در عصر اقتصاد توجه: راهبردهای حفظ تمرکز و کاهش خستگی دیجیتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد یزدانی زیارت
پژوهشیار، گروه مدیریت، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد، بجنورد، ایران
10.22034/imhr.2026.585617.1100
چکیده
زمینه و هدف: در عصر اقتصاد توجه، توجه کارکنان به کمیاب‌ترین سرمایه سازمانی تبدیل شده و خستگی دیجیتال ناشی از استفاده مفرط از فناوری، سلامت شناختی و بهره‌وری آنان را تهدید می‌کند. هدف این پژوهش، طراحی الگوی مدیریت منابع انسانی در عصر اقتصاد توجه با تأکید بر راهبردهای حفظ تمرکز و کاهش خستگی دیجیتال است.
روش­شناسی: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و به لحاظ روش، کیفی و از نوع نظریه‌داده‌بنیاد است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از خبرگانی که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند، جمع‌آوری گردید.
یافته­ها: یافته‌ها الگوی جامعی شامل شرایط علی (فشار فناوری، فرهنگ همیشه در دسترس، طراحی ضعیف فرآیندها و کمبود سواد دیجیتال)، شرایط زمینه‌ای (ساختار متمرکز، هنجارهای فرهنگی و مقررات دست‌وپاگیر) و شرایط مداخله‌گر (حمایت مدیریت، زیرساخت فناوری و نظام جبران خدمات) را نشان داد. پدیده محوری «فرسایش توجه و خستگی ذهنی دیجیتال» با شش مؤلفه تجلی یافته و راهبردهای سه‌سطحی شامل کلان (سیاست‌های حفاظتی، بازطراحی شغل)، میانی (توسعه رهبری آگاه، بازمهندسی ارتباطات) و خرد (توانمندسازی فردی، طراحی محیط متمرکز) پیشنهاد شد. پیامدها در سطوح فردی (فرسودگی، تعارض کار-زندگی)، سازمانی (خروج نخبگان، وابستگی عملیاتی) و نهادی (ریزش سرمایه اجتماعی، سرایت بی‌عدالتی) ظهور می‌یابند.
نتیجه گیری: الگوی ارائه‌شده نشان می‌دهد مدیریت اثربخش توجه کارکنان مستلزم تحول در سیاست‌های حاکمیتی، بازطراحی مشاغل مبتنی بر بار شناختی و توسعه رهبری آگاه به توجه است.
کلیدواژه‌ها
اقتصاد توجه
تمرکز کارکنان
خستگی دیجیتال
مدیریت منابع انسانی
موضوعات
- بلوچ، محمد. و بلوچ، احمد. (1404). اقتصاد توجه و فرسودگی روانی کاربران شبکه های اجتماعی: تحلیلی بر مصرف رسانه­ای در عصر اشباع دیجیتال، بیست و یکمین کنفرانس ملی حقوق، علوم اجتماعی و انسانی، روانشناسی و مشاوره، شیروان، ایران. https://civilica.com/doc/2318424
- روشندل اربطانی، طاهر؛ ساروخانی، باقر. و محمدپور، علیرضا. (1401). پیشایندهای جذب توجه کاربران در بستر اقتصاد توجه (مورد مطالعه: شبکۀ اجتماعی اینستاگرام). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 11 (1)، 143-166. 10.22059/jisr.2022.308945.1111
- لطیفی، غلامرضا؛ حسینی، سید حسین. آرخی، حاجی محمد. (1404). اقتصاد توجه و اهمیت آن در مدیریت رسانه. علوم خبری، 14(2).310-291. 10.22034/lrsi.2025.483700.1268
- بهرامی، مهدی؛ لطیفیان، احمد؛ اکبری نوقابی، محمدصادق. و کمالی‌نیا، سجاد. (1404). بررسی اثر مدیریت منابع انسانی الکترونیک بر توسعۀ شایستگی‌های منابع انسانی با نقش میانجی فرهنگ یادگیری سازمانی. مدیریت هوشمند سرمایه انسانی، 2(7)، 128-105. 10.22034/imhr.2026.570485.1067
 -جواهری ذاکر، محمود؛ تاری، فتح الله. خورسندی، مرتضی. (1404). نقش اقتصاد توجّه بر شکل‌گیری بی‌ثباتی بازار سهام در بورس اوراق بهادار تهران. فصلنامه پژوهش­ها و سیاست­های اقتصادی. ۳۳ (۱۱۵) :۹۴-۱۳۶. http://qjerp.ir/article-1-3718-fa.html
- نوری، روح اله؛ خواستار، حمزه؛ یگانه فرد، کمیل. و رازقی، علی محمد. (1403). شناسایی کاربردهای هوش مصنوعی در سلامت و ایمنی کارکنان. مدیریت هوشمند سرمایه انسانی، 1(2)، 28-1. 10.22034/imhr.2025.479050.1010
- Bahrami, M., Latifian, A., Akbari Nooghabi, M. S., & Kamalinia, S. (2026). Investigating the effect of electronic human resource management on the development of human resource competencies with the mediating role of organizational learning culture. Intelligent Management of Human Capital, 2(7), 105-128. [In Persian]  https://doi.org/10.22034/imhr.2026.570485.1067
- Balouch, M., & Balouch, A. (2025). Attention economy and psychological burnout of social media users: An analysis of media consumption in the age of digital saturation. Proceedings of the 21st National Conference on Law, Social and Human Sciences, Psychology and Counseling, Shirvan, Iran. [In Persian] https://civilica.com/doc/2318424
- Borle, P., Reichel, K., Niebuhr, F., & Voelter-Mahlknecht, S. (2021). How are techno-stressors associated with mental health and work outcomes? A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 1-19. https://doi.org/10.3390/ijerph18168673 
- Budhwar, P., Chowdhury, S., Wood, G., Aguinis, H., Bamber, G. J., Beltran, J. R., Boselie, P., Lee Cooke, F., Decker, S., DeNisi, A., Dey, P. K., Guest, D., Knoblich, A. J., Malik, A., Paauwe, J., Papagiannidis, S., Patel, C., Pereira, V., Ren, S., ... Varma, A. (2023). Human resource management in the age of generative artificial intelligence: Perspectives and research directions on ChatGPT. Human Resource Management Journal, 33(3), 606-659. https://doi.org/10.1111/1748-8583.12524 
- Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781452230153
- Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row. https://files.blogs.baruch.cuny.edu/wp-content/blogs.dir/2418/files/2013/04/Mihaly-Csikszentmihalyi-Flow.pdf
- Davenport, T. H., & Beck, J. C. (2001). The attention economy: Understanding the new currency of business [Review of the book The attention economy: Understanding the new currency of business, by T. H. Davenport & J. C. Beck]. Ubiquity, Article 376625. https://doi.org/10.1145/376625.376626
- Fauville, G., Luo, M., Queiroz, A. C. M., Bailenson, J. N., & Hancock, J. (2021). Zoom exhaustion & fatigue scale (ZEF). Technology, Mind, and Behavior, 2(1). 1-10. https://doi.org/10.1037/tmb0000039
- González de la Torre, P., Pérez-Verdugo, M., & Barandiaran, X. E. (2026). Attention is all they need: Cognitive science and the (techno)political economy of attention in humans and machines. AI & SOCIETY, 41 (1), 5–21. https://doi.org/10.1007/s00146-025-02400-z
- Heitmayer, M. (2025). The second wave of attention economics: Attention as a universal symbolic currency on social media and beyond. Interacting with Computers, 37(1), 18–29. https://doi.org/10.1093/iwc/iwae035
- Hobfoll, S.E. (2001) The Influence of Culture, Community, and the Nested-Self in the Stress Process: Advancing Conservation of Resources Theory. Applied Psychology, 50, 337-421. https://doi.org/10.1111/1464-0597.00062
- Javaheri Zaker, M., Tari, F., & Khorsandi, M. (2025). The role of attention economy on the formation of stock market instability in Tehran Stock Exchange. Journal of Economic Research and Policies, 33(115), 94-136. [In Persian] URL: http://qjerp.ir/article-۱-۳۷۱۸-fa.html
- Jegorow, D. (2026). Digital Fatigue, Sustainability Behaviour, and Energy Awareness Among Generation Z: The Role of Cognitive Resources and Education. Social Sciences, 15(1), 1-18. https://doi.org/10.3390/socsci15010012
- Latifi, G., Hosseini, S. H., & Arkhi, H. M. (2025). Attention economy and its importance in media management. News Sciences, 14(2), 291-310. [In Persian] http//doi.org/10.22034/lrsi.2025.483700.1268
- Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications. https://doi.org/10.1016/0147-1767(85)90062-8
- Loewenstein, G., & Wojtowicz, Z. (2025). The economics of attention. Journal of Economic Literature. 63(3), 1038-1089. https://doi.org/10.1257/jel.20241665
 - Louati, H., Saidi, K., Bouslimi, J., Sayari, S., & Aljohaini, A. (2026). The critical role of HR in managing stress and enhancing wellbeing in the age of digitalization. Frontiers in Sustainability, 7 (1), 1-18. https://doi.org/10.3389/frsus.2026.1696502
- Mdhluli, N. I. (2025). Perils of perpetual connectivity: Navigating the 'always-on' culture in the modern workplace. SA Journal of Human Resource Management, 23 (1), 1-12. https://doi.org/10.4102/sajhrm.v23i0.3019
- Nastjuk, I., Trang, S., Grummeck-Braamt, J. V., Adam, M. T. P., & Tarafdar, M. (2024). Integrating and synthesising technostress research: a meta-analysis on technostress creators, outcomes, and IS usage contexts. European Journal of Information Systems, 33(3), 361–382. https://doi.org/10.1080/0960085X.2022.2154712
- Noori, R., Khastar, H., Yeganehfard, K., & Razeghi, A. (2025). Identifying the applications of artificial intelligence in employee health and safety. Intelligent Management of Human Capital, 1(2), 1-28. [In Persian]  https://doi.org/10.22034/imhr.2025.479050.1010
- Ohly, S., Bastin, L., Wünderlich, N. V., & Hüttges, A. (2023). Effects of task interruptions caused by notifications from communication applications on strain and performance. Journal of Occupational Health, 65(1), 1-15. https://doi.org/10.1002/1348-9585.12408
- Okonkwo, C. (2025). Digital fatigue and consumer decision making in the attention economy: A global perspective. SSAR Journal of Economic and Business Management, 1(4), 113-129. https://doi.org/10.5281/zenodo.17500010
- Orhan, M. A., Castellano, S., Khelladi, I., Marinelli, L., & Monge, F. (2021). Technology distraction at work: Impacts on self-regulation and work engagement. Journal of Business Research, 126 (1c), 341–349. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2020.12.048
- Pirkkalainen, H., Salo, M., Tarafdar, M., & Makkonen, M. (2019). Deliberate or Instinctive? Proactive and Reactive Coping for Technostress. Journal of Management Information Systems, 36 (4), 1179-1212. https://doi.org/10.1080/07421222.2019.1661092
- Ragu-Nathan, T. S., Tarafdar, M., Ragu-Nathan, B. S., & Tu, Q. (2008). The consequences of technostress for end users in organizations: Conceptual development and empirical validation. Information Systems Research, 19(4), 417-433. https://doi.org: 10.1287/isre.1070.0165
- Riedl, R. (2022). On the stress potential of videoconferencing: Definition and root causes of Zoom fatigue. Electronic Markets, 32(1), 153–177. https://doi.org/10.1007/s12525-021-00501-3
- Roshandel Arbatani, T., Saroukhani, B., & Mohammadpour, A. (2022). Antecedents of user attention attraction in the context of attention economy (Case study: Instagram social network). Social Studies and Research in Iran, 11(1), 143-166. https://doi.org/10.22059/jisr.2022.308945.1111 [In Persian] https://doi.org/10.22059/jisr.2022.308945.1111
- Simon, H. A. (1971). Designing organizations for an information-rich world. In M. Greenberger (Ed.), Computers, communications, and the public interest (pp. 37-52). Johns Hopkins Press. https://veryinteractive.net/pdfs/simon_designing-organizations-for-an-information-rich-world.pdf
 - Sirakaya, Y. (2025). Slipping attention in modern workplaces: Mental fatigue, micro-lapses, and performance risks. Global Multidisciplinary Perspectives Journal, 2 (6), 13-20. https://doi.org/10.54660/GMPJ.2025.2.6.13-20
- Sweller, J. (1988), Cognitive Load During Problem Solving: Effects on Learning. Cognitive Science, 12 (1), 257-285. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1202_4.
- Tarafdar, M., Cooper, C. L., & Stich, J. F. (2019). The technostress trifecta: Techno eustress, techno distress and design: Theoretical directions and an agenda for research. Information Systems Journal, 29(1), 6-42. https://doi.org/10.1111/isj.12169
- Tarafdar, M., Pullins, E. B., & Ragu-Nathan, T. S. (2015). Technostress: Negative effect on performance and potential mitigation. Information Systems Journal, 25(2), 143–171. https://doi.org/10.1111/isj.12053
- Tarafdar, M., Tu, Q., Ragu-Nathan, B. S., & Ragu-Nathan, T. S. (2007). The Impact of Technostress on Role Stress and Productivity. Journal of Management Information Systems, 24(1), 301–328. https://doi.org/10.2753/MIS0742-1222240109